فرابورس ایران یکی از بازارهای رسمی اوراق بهادار کشور است که تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکند. سهام شرکتها، انواع اوراق بدهی، صندوقهای سرمایهگذاری و سایر ابزارهای مالی در بازارهای مختلف فرابورس معامله میشوند. شرایط پذیرش شرکتها در برخی بازارهای فرابورس نسبت به بورس تهران متفاوت و متناسب با ویژگی شرکتها طراحی شده است.
فرابورس تنها یک بازار واحد نیست و بخشهای مختلفی مانند بازار اول، بازار دوم، بازار نوآفرین، بازار پایه، بازار توافقی و بازار ابزارهای نوین مالی را در بر میگیرد. به همین دلیل، سطح الزامات پذیرش و ریسک شرکتها در تمام بخشهای فرابورس یکسان نیست. گزارش عملکرد سال ۱۴۰۴ فرابورس نیز فعالیت مستقل بازارهای اول، دوم، نوآفرین، توافقی، پایه و ابزارهای نوین مالی را نشان میدهد.
فرابورس ایران چیست؟
شرکت فرابورس ایران بهعنوان یکی از ارکان بازار سرمایه کشور، بستری سازمانیافته برای پذیرش، عرضه و معامله انواع اوراق بهادار فراهم کرده است.
فعالیت رسمی فرابورس ایران از سال ۱۳۸۸ آغاز شد و یکی از اهداف شکلگیری آن، توسعه مسیرهای تأمین مالی برای شرکتها و ایجاد بازارهایی با شرایط پذیرش متنوعتر بود.
در این بازار فقط سهام شرکتها معامله نمیشود. انواع اوراق بدهی، اسناد خزانه اسلامی، صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله، اوراق تسهیلات مسکن و برخی ابزارهای مالی دیگر نیز در بخشهای مختلف فرابورس حضور دارند.
بنابراین، تعریف فرابورس بهعنوان «بورس مخصوص شرکتهای کوچک» درست نیست. فرابورس مجموعهای از بازارها با شرایط پذیرش، ابزارها و سطوح ریسک متفاوت است.
تفاوت بورس و فرابورس چیست؟
بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران هر دو بخشی از بازار رسمی سرمایه کشور هستند و زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکنند؛ اما ساختار بازارها و شرایط پذیرش شرکتها در آنها کاملاً یکسان نیست.
یکی از مهمترین تفاوتها این است که فرابورس بازارهای متنوعی را برای شرکتهایی با ویژگیهای متفاوت فراهم کرده است. به همین دلیل ممکن است شرکتی شرایط حضور در یکی از بازارهای فرابورس را داشته باشد، اما الزامات پذیرش در بورس تهران را احراز نکند.
| معیار | بورس اوراق بهادار تهران | فرابورس ایران |
|---|---|---|
| نوع بازار | بازار رسمی اوراق بهادار | بازار رسمی اوراق بهادار |
| نهاد ناظر | سازمان بورس و اوراق بهادار | سازمان بورس و اوراق بهادار |
| شرایط پذیرش | براساس الزامات بازارهای بورس | متناسب با بازار مربوطه متفاوت است |
| ساختار بازار | بازارها و تابلوهای بورس تهران | بازار اول، دوم، نوآفرین، پایه، توافقی و سایر بازارها |
| نوع شرکتها | شرکتهای احرازکننده شرایط پذیرش بورس | طیف متنوعی از شرکتها براساس بازار مربوطه |
| نحوه خرید سهام | از طریق کارگزاریهای دارای مجوز | از طریق کارگزاریهای دارای مجوز |
| کد معاملاتی | کد معاملاتی بازار سرمایه | برای معاملات عادی، کد جداگانهای تحت عنوان «کد فرابورس» لازم نیست |
| ابزارهای مالی | سهام و سایر اوراق و ابزارهای مالی | سهام، اوراق بدهی، صندوقها و سایر ابزارهای مالی |
بنابراین نمیتوان تفاوت بورس و فرابورس را صرفاً در «بزرگ یا کوچک بودن شرکتها» خلاصه کرد. نوع بازار، شرایط پذیرش، الزامات افشا و ویژگیهای شرکت تعیین میکنند که یک شرکت در کدام بازار حضور داشته باشد.
انواع بازارهای فرابورس ایران
ساختار فرابورس طی سالهای گذشته توسعه پیدا کرده است. به همین دلیل برخی مقالات قدیمی که فرابورس را فقط شامل بازار اول، دوم، سوم، پایه و ابزارهای نوین معرفی میکنند، تصویر کاملی از ساختار فعلی ارائه نمیکنند.
آمارهای جدید فرابورس فعالیت بازارهای اول، دوم، نوآفرین، توافقی و پایه را بهطور جداگانه نشان میدهد.
بازار اول فرابورس
بازار اول یکی از بازارهای اصلی پذیرش سهام شرکتها در فرابورس است.
شرکتهای متقاضی حضور در این بازار باید مجموعهای از الزامات تعیینشده در دستورالعمل پذیرش فرابورس را در زمینههایی مانند سرمایه، سابقه فعالیت، وضعیت مالی، سهام شناور، ساختار مالکیت و الزامات افشای اطلاعات رعایت کنند.
بهدلیل تغییر احتمالی دستورالعملهای پذیرش، استفاده از اعداد ثابت قدیمی مانند «حداقل سرمایه ۱۰ میلیارد ریال» بدون استناد به آخرین نسخه مقررات صحیح نیست.
بازار دوم فرابورس
بازار دوم نیز محل پذیرش سهام شرکتهای سهامی عام است، اما برخی الزامات آن با بازار اول تفاوت دارد.
این تفاوت به شرکتهایی که شرایط بازار اول را بهطور کامل ندارند اما سایر الزامات پذیرش فرابورس را احراز میکنند، امکان حضور در بازار سرمایه را میدهد.
طبقهبندی شرکتها میان بازار اول و دوم نیز ثابت نیست و در صورت تغییر شرایط شرکت ممکن است نماد از یک بازار به بازار دیگر منتقل شود. برای نمونه، فرابورس در خرداد ۱۴۰۵ تغییر طبقهبندی تعدادی از نمادها میان بازارهای اول و دوم را اعلام کرد.
بازار نوآفرین فرابورس چیست؟
بازار نوآفرین یکی از بخشهای مهم و جدیدتر فرابورس ایران است که برای پذیرش شرکتهای دارای ویژگیهای نوآورانه، فناوریمحور و در حال رشد ایجاد شده است.
این بازار از دو تابلو اصلی تشکیل میشود:
تابلوی رشد بازار نوآفرین
این تابلو امکان حضور شرکتهایی را فراهم میکند که واجد شرایط تعیینشده برای تابلوی رشد بازار نوآفرین هستند و معمولاً در مسیر توسعه کسبوکار و تأمین مالی قرار دارند.
تابلوی دانشبنیان بازار نوآفرین
تابلوی دانشبنیان برای شرکتهایی طراحی شده که شرایط مرتبط با پذیرش در این بخش را احراز میکنند (مانند دانش بنیان شدن رهیاب). فعالیت این تابلو همچنان در حال توسعه است و در سال ۱۴۰۵ نیز شرکتهای جدیدی در آن درج شدهاند.
رهیاب در بازار نوآفرین فرابورس
شرکت رهیاب پیام گستران (سهامی عام) نیز یکی از شرکتهای حاضر در بازار نوآفرین فرابورس ایران است.
براساس اسناد پذیرش شرکت، اطلاعات نماد رهیاب در فرابورس به شرح زیر است:
تابلوی رشد بازار نوآفرین فرابورس ایران
و در گروه:
اطلاعات و ارتباطات
و زیرگروه:
خدمات ارزش افزوده
درج شده است.
نام شرکت رهیاب پیام گستران از تاریخ ۲۹ آذر ۱۴۰۴ بهعنوان سیصد و هفتاد و ششمین شرکت پذیرفتهشده و پنجمین شرکت در تابلوی رشد بازار نوآفرین در فهرست فرابورس ایران درج شده است. برای مشاهده اطلاعات نماد رهیاب در صفحه فرابورس ایران کلیک کنید.
بازار پایه فرابورس چیست؟
بازار پایه محل معامله سهام برخی شرکتهایی است که در بازارهای اصلی فرابورس پذیرش نشدهاند یا وضعیت آنها با شرکتهای پذیرفتهشده در بازارهای اول و دوم متفاوت است.
بازار پایه از تابلوهایی با رنگهای مختلف تشکیل شده و میزان ریسک و مقررات معاملاتی آنها یکسان نیست.
تابلوی زرد بازار پایه
شرکتهای قرارگرفته در این تابلو براساس معیارهای تعیینشده در مقررات بازار پایه طبقهبندی میشوند.
تابلوی نارنجی بازار پایه
این تابلو شرکتهایی با وضعیت متفاوت از تابلوی زرد و سطح ریسک بالاتر را شامل میشود.
تابلوی قرمز بازار پایه
شرکتهای این تابلو معمولاً از نظر شرایط مالی، افشای اطلاعات یا وضعیت حقوقی با ریسک بیشتری همراه هستند.
نکته مهم این است که رنگ تابلو نباید بهتنهایی مبنای تصمیم سرمایهگذاری قرار گیرد و اطلاعات مالی و اطلاعیههای رسمی هر شرکت باید جداگانه بررسی شود.
بازار توافقی فرابورس چیست؟
بازار توافقی یکی دیگر از بخشهای فعال فرابورس است که در سالهای اخیر نقش پررنگتری پیدا کرده است.
مقررات پذیرش و نحوه معامله در این بازار با بازارهای اصلی سهام تفاوت دارد و نباید آن را با بازار اول و دوم یکسان در نظر گرفت.
در سال ۱۴۰۵ نیز انتقال تعدادی از نمادها از بازار پایه به بازار توافقی انجام شده است که نشان میدهد این بازار اکنون یکی از اجزای فعال ساختار فرابورس محسوب میشود.
بازار سوم فرابورس
بازار سوم بیشتر برای برخی عرضهها، پذیرهنویسیها و نقلوانتقالهایی طراحی شده است که الزاماً در قالب معاملات عادی بازارهای اول و دوم انجام نمیشوند.
نوع معاملات و مقررات این بازار براساس نوع اوراق و عرضه مربوطه تعیین میشود.
بازار ابزارهای نوین مالی
بازار ابزارهای نوین مالی یکی از بخشهای مهم فرابورس برای معامله و پذیرش انواع ابزارهای مالی غیر از سهام عادی شرکتها است.
در این بازار ابزارهایی مانند:
- انواع اوراق بدهی
- اسناد خزانه اسلامی
- برخی صکوک
- صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله
- اوراق تسهیلات مسکن
حضور دارند.
در پایان سال ۱۴۰۴ صدها ورقه با درآمد ثابت و بیش از ۱۷۰ صندوق سرمایهگذاری قابل معامله در بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس پذیرش شده بودند.
چه ابزارهایی در فرابورس معامله میشوند؟
تنوع ابزارهای مالی یکی از ویژگیهای مهم فرابورس ایران است.
سهام شرکتها
سهام شرکتهای حاضر در بازارهای مختلف فرابورس از طریق سامانه معاملات کارگزاریها خریدوفروش میشود.
بازده سهام میتواند از تغییر قیمت و در صورت تصویب مجمع، از سود نقدی شرکت حاصل شود. البته هیچ تضمینی برای رشد قیمت یا پرداخت سود نقدی وجود ندارد.
اسناد خزانه اسلامی
اسناد خزانه اسلامی که معمولاً با نمادهای «اخزا» شناخته میشوند، نوعی اوراق بدهی دولتی هستند.
این اوراق معمولاً بدون پرداخت سود دورهای منتشر میشوند؛ سرمایهگذار آنها را در بازار خریداری میکند و در سررسید، مبلغ اسمی اوراق براساس شرایط انتشار تسویه میشود.
صکوک و اوراق بدهی
شرکتها و سایر نهادهای واجد شرایط میتوانند برای تأمین مالی از انواع اوراق بدهی اسلامی مانند مرابحه و سایر صکوک استفاده کنند.
برای نمونه، در سال ۱۴۰۵ عرضه اوراق مرابحه از طریق بازار توافقی فرابورس نیز انجام شده است.
اوراق تسهیلات مسکن
گواهی حق تقدم استفاده از تسهیلات مسکن نیز یکی از ابزارهای شناختهشده قابل معامله در فرابورس است.
صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله
واحدهای برخی صندوقهای سرمایهگذاری نیز در فرابورس معامله میشوند. نوع دارایی، سطح ریسک و ساعت معاملات صندوقها بسته به نوع صندوق متفاوت است.
خرید سهام در فرابورس چگونه انجام میشود؟
برای خرید عادی سهام شرکتهای فرابورسی، فرایند کلی تفاوت اساسی با خرید سهام شرکتهای بورس تهران ندارد.
۱. ثبتنام و احراز هویت
سرمایهگذار باید الزامات هویتی و ثبت اطلاعات موردنیاز بازار سرمایه را تکمیل کند.
۲. ثبتنام در یک کارگزاری دارای مجوز
معاملات سهام از طریق سامانه معاملاتی کارگزاریها انجام میشود.
۳. دسترسی به سامانه معاملات
پس از فعالشدن حساب معاملاتی، امکان ارسال سفارش خرید و فروش برای اوراقی که فرد مجاز به معامله آنهاست فراهم میشود.
۴. بررسی اطلاعات شرکت
پیش از معامله سهام، اطلاعاتی مانند:
- صورتهای مالی
- گزارش فعالیت
- اطلاعیههای بااهمیت
- وضعیت بازار و تابلو
- گزارش حسابرس
- تصمیمات مجامع
قابل بررسی هستند.
بخش مهمی از اطلاعات رسمی ناشران نیز از طریق سامانه کدال منتشر میشود.
۵. ثبت سفارش
سرمایهگذار میتواند در ساعات مجاز معاملات، براساس مقررات مربوط به نماد و بازار موردنظر سفارش خود را در سامانه کارگزاری ثبت کند.
آیا برای معامله در فرابورس کد جداگانه لازم است؟
برای معاملات عادی سهام در فرابورس، سرمایهگذار به «کد بورسی مخصوص فرابورس» بهعنوان یک کد مستقل نیاز ندارد.
کاربر پس از تکمیل الزامات بازار سرمایه و دریافت دسترسی معاملاتی از کارگزاری میتواند براساس مقررات، سهام قابل معامله در بورس تهران و فرابورس را از طریق سامانه کارگزاری خریدوفروش کند.
البته برخی بازارها یا ابزارهای خاص ممکن است شرایط دسترسی یا الزامات متفاوتی داشته باشند.
ساعت معاملات فرابورس چگونه است؟
ساعت معاملات به نوع بازار و ابزار مالی بستگی دارد و ممکن است با تصمیم نهاد ناظر یا بورس مربوطه تغییر کند.
در حال حاضر، پس از تغییرات موقت ساعات معاملات در بهار ۱۴۰۵، از شنبه ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ ساعت معاملات عادی بازار سهام مجدداً به روال ۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰ بازگشته است.
⏱ آخرین بهروزرسانی ساعت معاملات – شهریور ۱۴۰۵
براساس آخرین برنامه اعلامشده، جلسه عادی معاملات بازار سهام بورس و فرابورس از ساعت ۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰ برگزار میشود. این زمانبندی از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ پس از یک دوره افزایش موقت ساعات معاملات، دوباره برقرار شده است.
مرحله پیشگشایش برخی بازارهای سهام معمولاً پیش از شروع معاملات انجام میشود. همچنین ساعت معامله صندوقها، اوراق بدهی، اوراق تسهیلات مسکن و سایر ابزارهای مالی میتواند متفاوت باشد.
توجه: ساعات معاملات ممکن است براساس اطلاعیههای سازمان بورس، فرابورس یا مدیریت بازار تغییر کند؛ بنابراین برای معامله، آخرین اطلاعیه رسمی بازار ملاک قرار گیرد.
مزایای حضور شرکتها در فرابورس
پذیرش یک شرکت در فرابورس میتواند مزایای مختلفی ایجاد کند، البته میزان بهرهمندی هر شرکت به شرایط قانونی، بازار محل پذیرش و وضعیت خود شرکت وابسته است.
دسترسی به ابزارهای تأمین مالی
شرکتها میتوانند در صورت احراز شرایط از بازار سرمایه برای تأمین مالی از طریق انتشار سهام یا انواع اوراق استفاده کنند.
افزایش شفافیت اطلاعاتی
شرکتهای پذیرفتهشده ملزم به رعایت الزامات افشای اطلاعات و انتشار گزارشهای موردنیاز هستند.
کشف قیمت سهام در بازار
معامله سهام در یک بازار رسمی امکان شکلگیری قیمت براساس عرضه و تقاضا و سازوکار معاملات بازار را فراهم میکند.
افزایش اعتبار سازمانی
حضور در بازار سرمایه میتواند یکی از مؤلفههای اعتبار و شفافیت یک شرکت در تعامل با سهامداران و ذینفعان باشد.
برخورداری از مزایای قانونی در صورت احراز شرایط
در قوانین بازار سرمایه برای برخی ناشران و شرکتهای پذیرفتهشده مزایا و مشوقهایی پیشبینی شده است؛ اما میزان و شرایط استفاده از مزایای مالیاتی باید براساس قوانین جاری و وضعیت هر شرکت بررسی شود.
ریسک سرمایهگذاری در فرابورس چیست؟
فرابورس از بازارهای مختلفی تشکیل شده است و نمیتوان سطح ریسک تمام نمادهای آن را یکسان دانست.
ریسک وضعیت مالی شرکت
سودآوری، بدهیها، جریان نقدی، زیان انباشته و کیفیت عملکرد شرکت میتوانند بر ارزش سهام اثرگذار باشند.
ریسک نقدشوندگی
میزان معاملات و امکان خرید یا فروش سریع سهام در همه نمادها یکسان نیست.
ریسک بازار
قیمت اوراق بهادار ممکن است تحت تأثیر شرایط اقتصادی، نرخ بهره، سیاستهای اقتصادی و وضعیت کلی بازار سرمایه تغییر کند.
ریسک اطلاعاتی
تأخیر در انتشار اطلاعات یا وجود ابهام درباره شرایط مالی و عملیاتی شرکت میتواند ارزیابی یک نماد را دشوارتر کند.
تفاوت ریسک بازارها
حضور یک شرکت در بازار اول، دوم، نوآفرین یا پایه میتواند اطلاعاتی درباره نوع الزامات مربوط به آن بازار در اختیار سرمایهگذار قرار دهد؛ بااینحال محل درج نماد بهتنهایی معیار کافی برای خرید یا فروش سهام نیست.
رهیاب در فرابورس ایران
شرکت رهیاب پیام گستران (سهامی عام) با نماد معاملاتی «رهیاب» در تابلوی رشد بازار نوآفرین فرابورس ایران درج شده است.
رهیاب در گروه «اطلاعات و ارتباطات» و زیرگروه «خدمات ارزش افزوده» قرار دارد.
شرکت رهیاب پیام گستران پس از طی مراحل پذیرش و درج نماد در بازار نوآفرین فرابورس ایران، وارد مرحله عرضه سهام شد. برای آشنایی با جزئیات، زمانبندی و اطلاعات این عرضه میتوانید مطلب عرضه اولیه رهیاب را مطالعه کنید.
کاربران و سهامداران میتوانند برای مشاهده اطلاعات مرتبط با نماد، اطلاعیههای شرکت، مجامع، اطلاعات کدال و سایر موارد مرتبط به صفحه امور سهام رهیاب مراجعه کنند.
اطلاعات نماد رهیاب در فرابورس
برای مشاهده اطلاعات نماد «رهیاب»، اطلاعیهها، مجامع، اطلاعات سهامداران
و سایر موارد مرتبط با امور سهام شرکت رهیاب پیام گستران، به صفحه اختصاصی
امور سهام مراجعه کنید.
پرسشهای متداول درباره فرابورس
فرابورس چیست و چه تفاوتی با بورس دارد؟
تفاوت اصلی بورس و فرابورس به ساختار بازارها، شرایط پذیرش شرکتها و الزامات مربوط به هر بازار بازمیگردد.
فرابورس از بازارهای مختلفی مانند بازار اول، دوم، نوآفرین، پایه و توافقی تشکیل شده است.
آیا برای خرید سهام فرابورس به کد معاملاتی جداگانه نیاز داریم؟
سرمایهگذار پس از تکمیل الزامات بازار سرمایه و دریافت دسترسی معاملاتی از کارگزاری میتواند
براساس مقررات، سهام قابل معامله در بورس تهران و فرابورس را خریدوفروش کند.
برخی ابزارها یا بازارهای خاص ممکن است شرایط دسترسی متفاوتی داشته باشند.
بازار نوآفرین فرابورس چیست؟
نوآورانه، فناوریمحور و در حال رشد ایجاد شده است.
این بازار شامل تابلوهایی از جمله تابلوی رشد و تابلوی دانشبنیان است.
بازار پایه فرابورس چیست؟
یا وضعیت آنها با شرکتهای پذیرفتهشده در بازارهای اول و دوم متفاوت است.
بازار پایه شامل تابلوهای زرد، نارنجی و قرمز است و شرایط و سطح ریسک شرکتها در این تابلوها یکسان نیست.
ساعت معاملات فرابورس چگونه است؟
ساعت معامله صندوقها، اوراق بدهی، اوراق تسهیلات مسکن و سایر ابزارهای مالی ممکن است متفاوت باشد.
از آنجا که ساعات معاملات ممکن است تغییر کند، آخرین اطلاعیه رسمی بازار باید ملاک قرار گیرد.
آیا اسناد خزانه اسلامی بدون ریسک هستند؟
پایینتر از بسیاری از اوراق غیردولتی ارزیابی میشود؛ اما استفاده از عبارت «کاملاً بدون ریسک» دقیق نیست.
قیمت این اوراق پیش از سررسید میتواند تحت تأثیر نرخهای بازار و شرایط معاملاتی تغییر کند.
رهیاب در کدام بازار فرابورس قرار دارد؟
و در گروه «اطلاعات و ارتباطات» و زیرگروه «خدمات ارزش افزوده» درج شده است.
برای مشاهده اطلاعات نماد، اطلاعیهها، مجامع و اطلاعات سهامداران میتوانید به صفحه امور سهام رهیاب مراجعه کنید.
